Συγγραφέας: Ηλίας Στ. Δημητρόπουλος
Το έργο του Ηλία Δημητρόπουλου Η Σημασία των Μοναστηριών – Η Ιστορία της Μονής Φιλοθέου Νεοκάστρου δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη ιστορικό αφήγημα. Είναι μια ζωντανή γέφυρα που ενώνει το παρελθόν με το παρόν
, μια γέφυρα που μεταφέρει στον αναγνώστη όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και τον παλμό, τη συγκίνηση και την πνευματικότητα της μοναστηριακής ζωής. Με λεπτομερή έρευνα και πλούσιο αφηγηματικό ύφος, ο συγγραφέας αναδεικνύει τον ανεκτίμητο ρόλο των μοναστηριών στην ελληνική ιστορία, την παράδοση και την ταυτότητα του τόπου.
Αξιοποιώντας συνδυασμό αρχειακών πηγών, προφορικών μαρτυριών και προσωπικών βιωμάτων, ο Δημητρόπουλος ανασυνθέτει με μεράκι και επιμονή τη μακραίωνη πορεία της Μονής Φιλοθέου, από την ακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας έως τις μέρες μας. Η αφήγησή του δεν μένει σε στεγνά ιστορικά δεδομένα· αναπνέει, φωτίζει και αγγίζει τον αναγνώστη.
Η Σημασία και το Μήνυμα του Βιβλίου
Ο συγγραφέας παρουσιάζει τη Μονή όχι απλώς ως χώρο προσευχής και λατρείας, αλλά ως έναν ζωντανό θεσμό, που λειτουργούσε σαν πνευματική κυψέλη, σαν άσυλο στις δύσκολες στιγμές και σαν στήριγμα των τοπικών κοινοτήτων. Ως ένα μοναστήρι που στήριξε την Ορθοδοξία αλλά κυρίως έναν σταθμό που στις δύσκολες περιόδους, φιλοξενούσε ταξιδιώτες, προστάτευε κατοίκους και στήριζε οικονομικά τις τοπικές κοινότητες.
Χτισμένη σε μικρή απόσταση από το Νιόκαστρο, η Μονή περιβαλλόταν από εύφορα αλώνια και πηγές, όπως η περίφημη «Πύλια», ενώ το τοπίο στολιζόταν με μουριές, κερασιές και άλλα καρποφόρα δέντρα, δημιουργώντας έναν γαλήνιο και αυτάρκη μικρόκοσμο. Η ονομασία της πιθανόν προέρχεται από τον κτήτορα μοναχό Φιλόθεο· ωστόσο, υπάρχει και η εκδοχή σύνδεσης με την ομώνυμη Μονή του Αγίου Όρους, γεγονός που προσδίδει μυστήριο και ευρύτερη πνευματική διάσταση.
Ιστορικές Φάσεις και Τεκμηρίωση
Η ιστορική διαδρομή της Μονής αποκαλύπτεται μέσα από επιμελημένη έρευνα του συγγραφέα, ο οποίος αξιοποιεί κάθε διαθέσιμη πηγή, από επιγραφές έως θρύλους, για να ανασυνθέσει το παρελθόν:
- Ίδρυση πιθανότατα τον 13ο αιώνα, με χαρακτηριστικά βυζαντινής αρχιτεκτονικής, και καταστροφή το 1689 από τον διαβόητο πειρατή και μισθοφόρο Λιμπεράκη Γερακάρη.
- Το βενετικό οικόσημο του Δόγη Μαλιπιέρο, χαραγμένο σε τμήμα της Μονής, αποκαλύπτει τη χρήση της και ως στρατιωτικό οχυρό σε περιόδους αναταραχής.
- Πρώτη γραπτή μνεία το 1569 σε οθωμανικό κατάστιχο, γεγονός που πιστοποιεί την ύπαρξή της και την οικονομική της δραστηριότητα.
- Ανακαίνιση και άνθηση από το 1695 έως το 1833, οπότε και έκλεισε με το Διάταγμα της Βαυαρικής Αντιβασιλείας, που διέλυσε πολλές μονές της εποχής.
- Συμβολή στην Επανάσταση του 1821, όπως μαρτυρεί και ο Μακρυγιάννης: καταφύγιο αγωνιστών, οπλοστάσιο, και βάση δράσης για οπλαρχηγούς όπως ο Γιάννης Φαρμάκης - Κραβαρίτης. Το 1827, στα πέριξ της Μονής, διεξήχθη σφοδρή μάχη μεταξύ Ελλήνων και Οθωμανών.
- Αναβίωση από το 1898 έως σήμερα, με διαρκείς προσπάθειες ανοικοδόμησης και διατήρησης της ιστορικής μνήμης.
Η Ερευνητική Προσπάθεια και οι Σύγχρονες Παρεμβάσεις
Ο Δημητρόπουλος, με σεβασμό στις πηγές, συνδυάζει επιστημονική τεκμηρίωση και αφηγηματική ζωντάνια. Στηρίζει την έρευνά του σε αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, διάσπαρτες γραπτές αναφορές, αλλά και σε τοπωνύμια και θρύλους που διασώζουν οι κάτοικοι.
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Πολιτιστικού Συλλόγου Νεοκάστρου και της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στην αποκατάσταση της ιστορικής και θρησκευτικής μνήμης της Παναγίας Φιλοθέου. Το 2011, οι ανασκαφές του αρχαιολόγου Νικολάου Καπώνη αποκάλυψαν σημαντικά στοιχεία, όπως το παλαιό δάπεδο του ναού, τις πλευρικές κόγχες, την κύρια είσοδο και τμήμα της αυλής. Η έρευνα, δυστυχώς, διεκόπη πρόωρα λόγω του θανάτου του αρχαιολόγου, αφήνοντας ανοιχτό το πεδίο για μελλοντικές μελέτες.
Αξιομνημόνευτη είναι και η επιτυχία του Συλλόγου, το 1994, να εντοπίσει και να επαναπατρίσει το ιστορικό δισκοπότηρο της Μονής, που επί δεκαετίες θεωρούνταν χαμένο — ένα γεγονός που συμβολίζει την ανάκτηση όχι μόνο ενός κειμηλίου, αλλά και ενός κομματιού της ψυχής του τόπου.
Συμπέρασμα
Με αφοσίωση, σεβασμό στην ιστορική αλήθεια, ο Ηλίας Δημητρόπουλος μετατρέπει το βιβλίο του σε μνημείο μνήμης και ταυτόχρονα σε κάλεσμα για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η Μονή Φιλοθέου Νεοκάστρου προβάλλει ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα τοπικό μνημείο· αναδεικνύεται σε ζωντανό σύμβολο αντοχής, πίστης και ενότητας, θυμίζοντάς μας ότι η ιστορία δεν είναι μόνο παρελθόν, αλλά και θεμέλιο για το μέλλον.
Μαμουλάδα, 10 Αυγούστου 2025
Γιάννης Χαλάτσης